Deze kaart brengt in beeld waar Nederlanders vandaan kwamen die tijdens de bezetting in Duitsland
werkten of terechtkwamen, en in welke Duitse Kreise (districten) zij belandden. De gegevens
komen uit de geïndexeerde collectie Arbeidsinzet van het Nederlandse Rode Kruis, beheerd door
het Nationaal Archief.
Een gevoelig en onvolledig bestand.
Van het oorspronkelijke Rode Kruis-archief ging veel verloren. De kaart toont
dus overgeleverde records, geen volledige aantallen tewerkgestelden. Vrijwillige en gedwongen
tewerkstelling zijn in de bron niet altijd te scheiden. Gepubliceerde indexrecords betreffen aantoonbaar
overleden personen; medische gegevens tonen we uitsluitend op plaatsniveau (nooit de kliniek), en
overlijdensgegevens worden ingetogen behandeld.
Personen op de kaart
Je kunt in de zoekbalk een persoon opzoeken. Eén persoon komt vaak in meerdere administraties (en dus meerdere Kreise) voor; die lichten dan samen op de kaart op, met een recordkaartje dat naar
de bijbehorende pagina's bij het Nationaal Archief linkt. Zo is de kaart vooral een ingang tot mensen,
niet alleen tot cijfers.
De twee weergaven
- Bestemmingen (Duitsland): per Duitse Kreis één bolletje op de hoofdplaats, gekleurd naar
het aantal personen. Klik erop voor de belangrijkste Nederlandse herkomstplaatsen.
- Herkomst (Nederland): per Nederlandse geboorteplaats één bolletje, gekleurd naar aantal personen.
Klik erop voor de belangrijkste Duitse bestemmingen.
Hoe de kaart is gemaakt
- De index (± 850.000 records, CC-0) is als CSV gedownload bij het Nationaal Archief. Elk record heeft een naam, geboortedatum en een genormaliseerde moderne geboorteplaats met coördinaten.
- De bronverwijzing bevat een inventarisnummer. Via de archiefinventaris (EAD) leidt dat nummer naar een specifieke Kreis en soms een categorie (bv. overlijden of ziekenhuis).
- De ± 600 Duitse Kreise/steden zijn gegeocodeerd (OpenStreetMap/Nominatim), met handmatige correcties voor historische en verkeerd getranscribeerde namen.
- Records van dezelfde persoon zijn via de reconstructie-id uit de index samengebracht, zodat één
persoon over meerdere Kreise te volgen is. Nederlandse geboorteplaatsen zijn onderscheiden van buitenlandse
via de
gemeentegeschiedenis.nl-verwijzing in de bron.
Zo staan er 609 Kreise en ruim 1.000 Nederlandse herkomstplaatsen op de kaart, met bijna
300.000 doorzoekbare personen erachter.
Wat opvalt
- De herkomst concentreert zich sterk in de Randstad (Rotterdam, Amsterdam, Den Haag), maar het hele land is vertegenwoordigd.
- Aan Duitse zijde springen industriële en stedelijke centra eruit: Kassel, Berlijn, München, Hamburg, het Ruhrgebied en Zuid-Duitse Kreise waarvan het materiaal beter bewaard bleef.
- De tewerkgestelden waren overwegend jonge mannen, geboren rond 1910–1925.
Beperkingen
- Elk bolletje staat op de hoofdplaats van de Kreis, niet op het exacte adres: de bron kent de
tewerkstelling meestal alleen op Kreis-niveau.
- De 609 Kreise zijn niet álle Duitse Kreise. Het Reich telde er in 1939 ongeveer duizend; op de kaart
staan alleen de Kreise waar Nederlanders geregistreerd werden én waarvan de records bewaard bleven. Kreise zonder
Nederlandse tewerkgestelden, of waarvan het materiaal verloren ging, ontbreken.
- De kaart is een ingang tot de bron, geen vervanging: elk record verwijst door naar de officiële recordpagina bij het Nationaal Archief.
Gegevens & broncode
De verwerkte data (Kreis-aggregaten met herkomst, categorieën en coördinaten) en de volledige broncode
van kaart en pijplijn zijn vrij te gebruiken. De persoonsgegevens komen uit de openbare NA-index (CC-0).